است كه روايت شده آنحضرت در آسمانها گردش كرد و پيغمبران و سدرة المنتهى و بهشت و جهنّم و امثال ذلك را ديد . اما سوّمى نظير آنچه نقل شده مردمانى را در بهشت ديد كه متنعّم بودند و از اهل آتش كسانى را مشاهده كرد كه در عذاب بسر مىبردند اين حمل بر آن مىشود كه صفت و يا نامهاى آنها را ديده است . اما چهارم نظير آنچه نقل شده آنحضرت با خدا آشكارا صحبت كرد و او را ديد و با خدا در تخت نشست و نحو ذلك از چيزهائى كه دلالت بر تشبيه دارد . مجلسى رحمه اللَّه در بحار مجموع آنچه را كه گفته شد از مجمع نقل كرده الميزان نيز كلام طبرسى را نقل كرده و تقسيم آن را پسنديده است ولى در غالب امثلهء آن خدشه كرده و فرموده سير در آسمانها و ديدن انبياء و نظير آنها تمثيلات برزخى و يا روحى است . . . و در آنها بعدى نيست كه احاديث معراج از اين قسم تمثيلات مملو است . ناگفته نماند مفصّلترين روايات دربارهء معراج ، روايت على بن ابراهيم است از پدرش از ابن ابى عمير از هشام بن سالم از امام صادق عليه السّلام . رجال اين روايت همه موثّقاند جز ابراهيم بن هاشم كه هر چند توثيق نشده ولى قدحى هم ندارد و از بزرگان مىباشد . علماء شيعه روايات آن بزرگوار را تلقّى بقبول كرده‌اند . اين روايت در تفسير برهان و تفسير صافى ، و تفسير الميزان نقل شده و علَّامه مجلسى آن را در بحار از تفسير فرات نقل كرده است . لازم است در اينجا چند مطلب را بررسى كنيم : 1 - اسراء از مسجد الحرام به مسجد اقصى حتمى و صريح آيه است اگر در حقيقت معراج كه آيا در خواب بوده يا در بيدارى صحبت شود ، اسراء جاى صحبت نيست و اگر كسى بگويد كه اسراء در خواب بود سخنش باطل و بى جاست زيرا رفتن به مسجد اقصى